Verheugd over onrecht

25e zondag door het jaar, 20 september 2020
evangelie: Mattheüs 20,1-16a
Jesaja 55,6-9. Psalm 145. Filippenzen 1,20c-24.27a

Wat is rechtvaardig? Na Prinsjesdag is dit altijd weer de discussie. Wie krijgt wat? Wie krijgt meer en wie moet inleveren? Loon-naar-werk: meer werk betekent meer loon. Dat vinden wij rechtvaardig, want zo zijn wij dat met elkaar overeengekomen.

Daarom klinkt het evangelie van vandaag ons wel heel onrechtvaardig in de oren. Stel je voor dat verpleegkundigen die de afgelopen 6 maanden keihard hebben gewerkt, hun loon krijgen, geheel volgens afspraak, en dat zij die de laatste maand hebben bijgesprongen eveneens het loon van 6 maanden zouden krijgen… Dat is niet uit te leggen.

Waar gáát dit evangelie dan over? Het gaat in ieder geval ook over de Vroege Kerk. We moeten ons realiseren dat de eerste christenen van Joodse afkomst waren en velen van hen zaten er niet op te wachten dat er niet-Joden tot geloof kwamen en toetraden tot de Kerk. Deze Joodse christenen hadden hun hele leven al “gezwoegd voor de Heer”, met vervolgingen en onderdrukking – zij hadden de hitte van de dag doorstaan. En toen kwamen die Grieken, die heidenen, buitenlanders, die veel later in hun leven Hem gingen dienen; zouden die nú en hierna hetzelfde krijgen als degenen die hun hele leven al trouw zijn? Jezus zegt vandaag: Zij die er vanaf het begin bij zijn, maar onbarmhartig zijn voor hun medemens, zullen laatsten zijn [Mt 20,16a cf. 25,41-46]. En er zijn er die er laat bijgekomen zijn en een voorbeeld bij uitstek (“eersten”) zijn van geloof, hoop en liefde [Mt 8,10. 15,28].

In onze samenleving gaat het bij rechtvaardigheid om eerlijk, volgens afspraak, redelijk, dus: de eersten gaan eerst; wie het meest heeft gedaan, krijgt ook het meest. Gelijkheid, gelijke behandeling: het gaat om dat principe: het beginsel/uitgangspunt.

Maar bij God, zo blijkt vandaag, gaat het niet om het beginsel, maar om het eindpunt, het doel. Bij God is rechtvaardigheid/gerechtigheid dat de mens als mens tot zijn recht komt, dus: dat hij lééft [Ez 18,32. 33,11. Lk 15,7.10]: in verbondenheid en niet eenzaam en alleen [participation]; zonder gebrek of ziekte [provision]; veilig en zonder angst [protection]. We lezen er o.a. over in de scheppingsverhalen [cf. W 1,13-15]: die gaan niet zozeer over een ver verleden, maar over Gods bedoeling, het doel! Evenzo zegt Jezus dat Hij gekomen is, met het doel dat wij leven zouden hebben en wel in overvloed [Joh 10,10] – óók de laatbloeiers, óók de verloren zonen en dochters [cf. afgelopen donderdag: Lk 7,36-50], óók de vreemdelingen [Joh 10,16]. Dàt is de rechtvaardigheid van God [Js 55,8v] – die dus in feite hetzelfde is als Zijn barmhartigheid [cf. ST Ia q.21].

Maar hoe richt je nu in deze geest concreet een bedrijf in of een samenleving? Want, voor de werkers van het eerste uur is de uitbetaling van één denarie aan allen toch wel heel zuur. Het voelt voor hen als zeer onrechtvaardig. Er is geen draagvlak voor en dan ontstaat on-vrede [Mt 20,12], die kan leiden tot opstand.

De katholieke sociale leer wordt wel het best bewaarde geheim van de Rooms-katholieke Kerk genoemd: omdat zij zo onbekend is. Maar nu vanwege de coronapandemie alle ekonomische en sociale systemen wankelen, komt de sociale leer van de Kerk weer in een nieuw daglicht te staan.

De katholieke sociale leer is eind 19e eeuw begonnen met de encycliek Rerum novarum van Paus Leo XIII (1891): het kapitalisme was zozeer doorgeslagen dat werknemers, gezinnen en heel de samenleving er ernstig onder leden. Zijn reactie hierop vanuit het Evangelie is in de loop van de tijd verder ontwikkeld, ook met het oog op oorlog, milieu en migratie. De Kerk ziet de mens niet als een los ekonomisch individu die burger is van een nationale staat; zij ziet de mens primair als beeld van God, die vrijheid toekomt als gave en als opgave en die lid is van een gemeenschap van mensen, lokaal en wereldwijd.

Eén van de drie pijlers van deze leer is daarom [naast personaliteit en subsidiariteit] solidariteit: het bewustzijn dat wij als mensheid met elkaar zijn verbonden. Dit bewustzijn zet ons ertoe aan om elkaar te steunen, over allerlei grenzen heen. Solidariteit impliceert dus niet dat iedereen per se even veel krijgt, of dat wie harder werkt dus per se meer krijgt, maar op de eerste plaats dat een ieder genoeg heeft om van te leven.

En juist dit gebeurt in het evangelie van vandaag: elke werker krijgt één denarie, genoeg om weer een dag te leven. Wie redeneren volgens het principe loon-naar-arbeid vinden dit onrechtvaardig. Maar wie uitgaan van de onderlinge solidariteit, verheugen zich juist, omdat zij het rechtvaardig achten dat iedere mens genoeg heeft om van te leven; dat hoort bij de menselijke waardigheid. Velen, ook niet-gelovigen, voelen zich solidair met anderen. Maar stel je eens voor dat solidariteit hèt beginsel werd van hoe wij samenleven, dat zou een ware aardverschuiving teweegbrengen: een totále ommekeer!

Het Evangelie gaat zelfs nog een stap verder dan solidariteit: liefde, d.w.z. van harte en zonder bijbedoeling het goede willen voor de ander, zelfs als dit ten koste gaat van je eigen leven [cf. Fil 1,20c-24] – het is de heilzame weg die Christus ons is voorgegaan. Dit vieren wij hier telkens weer!

Als we met het oog van de liefde en solidariteit opnieuw naar het evangelieverhaal van vandaag kijken, zien we onmiddellijk wat er ontbreekt in de houding van die werkers van het eerste uur...

Jezus vertelt dit verhaal aan Zijn eerste leerlingen. Met mij zal menigeen hier zogezegd een werker van het eerste uur zijn. Ik hoop dat wij juist dànkbaar zijn dat wij al vroeg in de morgen door “de Landeigenaar” in dienst zijn genomen [Mt 20,1 cf. Ps 24,1]; dankbaar dat Hij ons zo vertrouwt, dat Hij ons al meteen uitgekozen heeft om met Hem te leven en bij te dragen aan de komst van Zijn Rijk.

Moge onze dankbaarheid aan God hiervoor [Ps 145] zich vertalen in solidariteit en oprechte liefde voor iedere medemens [Fil 1,27a] – omwille van ons welzijn en omwille van ons heil. Amen.

Pater Mark-Robin Hoogland C.P., Provinciaal van de Passionisten in Nederland